BÀI 29: ĐỊA LÍ MỘT SỐ NGÀNH CÔNG NGHIỆP

Mục lục

I. CÔNG NGHIỆP KHAI THÁC THAN, DẦU KHÍ, QUẶNG KIM LOẠI

Vai trò: nguồn năng lượng truyền thống, cơ bản; nhiên liệu cho nhiệt điện, luyện kim; nguyên liệu cho công nghiệp hoá chất (chất dẻo, sợi nhân tạo,…).
Đặc điểm: xuất hiện từ rất sớm, gắn với cách mạng công nghiệp lần thứ nhất; gây tác động xấu tới môi trường, đòi hỏi năng lượng tái tạo thay thế.
Phân bố: sản lượng than thế giới tăng từ 3,7 tỉ tấn (1980) lên 7,9 tỉ tấn (2019). Các nước sản lượng lớn nhất: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, In-đô-nê-xi-a, Liên bang Nga.

Vai trò: nguồn năng lượng truyền thống, cơ bản; nguyên liệu sản xuất hoá phẩm, dược phẩm; nguồn thu ngoại tệ chủ yếu của nhiều quốc gia.
Đặc điểm: mỏ thường nằm sâu trong lòng đất, khai thác phụ thuộc kĩ thuật khoan sâu; sản lượng và giá tác động mạnh tới kinh tế thế giới; ảnh hưởng lớn tới môi trường, biến đổi khí hậu.
Phân bố: năm 2019, sản lượng dầu khai thác thế giới đạt 4,5 tỉ tấn. Nước khai thác dầu chủ yếu: Hoa Kỳ, Liên bang Nga, A-rập Xê-út, I-rắc; khai thác khí tự nhiên chủ yếu: Hoa Kỳ, Liên bang Nga, I-ran, Ca-ta.

Vai trò: gắn với công nghiệp hoá; kim loại dùng sản xuất máy móc, thiết bị, vật liệu xây dựng, giao thông vận tải, thiết bị đời sống.
Đặc điểm: chia thành kim loại đen, kim loại màu, kim loại quý, kim loại hiếm; khai thác thiếu quy hoạch gây nguy cơ cạn kiệt, ô nhiễm môi trường, đòi hỏi vật liệu thay thế và tái sử dụng.
Phân bố: sắt (Liên bang Nga, Ô-xtrây-li-a, Trung Quốc, Ấn Độ, Bra-xin, Hoa Kỳ), bô-xít (Ô-xtrây-li-a, Ghi-nê, Xu-ri-nam, Gia-mai-ca, Bra-xin), đồng (Chi-lê, Mê-hi-cô, Dăm-bi-a, In-đô-nê-xi-a, Hoa Kỳ, Ca-na-đa).

Vai trò: nguồn năng lượng không thể thiếu trong xã hội hiện đại; cơ sở cơ khí hoá, tự động hoá sản xuất; đảm bảo an ninh quốc gia. Sản lượng điện bình quân đầu người là thước đo trình độ phát triển của quốc gia.
Đặc điểm: cơ cấu điện năng khác nhau giữa các nước, phụ thuộc điều kiện tự nhiên, trình độ kĩ thuật, chính sách; đòi hỏi vốn đầu tư lớn (đặc biệt hệ thống truyền tải); sản phẩm không lưu giữ được.
Phân bố: tập trung chủ yếu ở các nước phát triển và một số nước đang phát triển (Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên bang Nga, Ấn Độ, Ca-na-đa, Đức, Hàn Quốc,…).

Vai trò: đặc biệt quan trọng cả hiện tại và tương lai, tạo thay đổi lớn trong phương thức sản xuất, đời sống xã hội, hỗ trợ bảo vệ môi trường; là ngành mũi nhọn, giá trị gia tăng cao, thước đo trình độ phát triển kinh tế – kĩ thuật.
Đặc điểm: gồm công nghiệp điện tử (máy tính, điện tử dân dụng, thiết bị viễn thông) và tin học (phần mềm, ứng dụng); là ngành trẻ, phát triển mạnh từ cuối thế kỉ XX, đòi hỏi lao động trình độ chuyên môn kĩ thuật cao; sản phẩm luôn đổi mới; ít gây ô nhiễm môi trường.
Phân bố: tập trung ở các nước phát triển và một số nước đang phát triển: Hoa Kỳ (máy tính, phần mềm…), Nhật Bản (điện tử dân dụng…), Hàn Quốc (điện tử dân dụng, viễn thông…), các nước châu Âu (chất bán dẫn, viễn thông, phần mềm…), Trung Quốc (chất bán dẫn, điện tử dân dụng, viễn thông, phần mềm…), Ấn Độ (phần mềm…).

Vai trò: không thể thiếu trong cơ cấu công nghiệp mọi quốc gia; sản xuất hàng hoá thông dụng phục vụ đời sống và xuất khẩu; tận dụng lao động tại chỗ, huy động sức mạnh các thành phần kinh tế.
Đặc điểm: đòi hỏi vốn đầu tư ít, hoàn vốn nhanh, thời gian xây dựng hạ tầng ngắn, quy trình sản xuất đơn giản; chịu ảnh hưởng lớn từ nhân công, nguyên liệu, thị trường tiêu thụ; dễ gây ô nhiễm không khí và nước.
Phân bố: rộng rãi ở cả nước phát triển và đang phát triển, đặc biệt nơi có nhân lực dồi dào, giá nhân công rẻ, thị trường lớn: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, các nước EU, Nhật Bản,… gần đây thêm Băng-la-đét, In-đô-nê-xi-a, Việt Nam, Pa-ki-xtan.

Vai trò: cung cấp sản phẩm đáp ứng nhu cầu ăn, uống; chế biến làm thay đổi chất lượng, giá trị sản phẩm nông nghiệp, thúc đẩy nông nghiệp phát triển; tạo mặt hàng xuất khẩu, việc làm, thu nhập.
Đặc điểm: sản phẩm phong phú, đa dạng; nguyên liệu chủ yếu từ trồng trọt, chăn nuôi, thuỷ sản; yêu cầu an toàn thực phẩm ngày càng được chú trọng.
Phân bố: có mặt ở mọi quốc gia, phát triển nhất ở nơi nguồn nguyên liệu dồi dào hoặc nhu cầu tiêu thụ lớn: Trung Quốc, Hoa Kỳ, các nước EU, Ô-xtrây-li-a.