I. MÔI TRƯỜNG
1. Khái niệm và đặc điểm
- Khái niệm: môi trường bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại và phát triển của con người và tự nhiên.
- Đặc điểm:
- Môi trường sống của con người được phân thành môi trường tự nhiên (nước, đất, không khí, sinh vật,…), môi trường xã hội (các mối quan hệ giữa con người với con người như luật lệ, phong tục tập quán, cam kết, quy định) và môi trường nhân tạo (các yếu tố do con người tạo ra như cơ sở hạ tầng, khu đô thị,…);
- Môi trường có mối quan hệ mật thiết và tác động qua lại với con người.
2. Vai trò của môi trường
- Là không gian sống của con người: bức xạ mặt trời, đất, nước, không khí,… là những yếu tố thiết yếu cho sự sống.
- Là nguồn cung cấp tài nguyên cho sản xuất và đời sống con người: đất, nước, khoáng sản, gỗ,…
- Là nơi chứa đựng chất thải do con người tạo ra từ hoạt động sản xuất và tiêu dùng.
- Là nơi lưu giữ và cung cấp thông tin.
- Môi trường có vai trò rất quan trọng nhưng không phải là nguyên nhân quyết định sự phát triển xã hội; vai trò quyết định thuộc về phương thức sản xuất (gồm sức sản xuất và quan hệ sản xuất).
- Suy thoái môi trường là sự suy giảm về chất lượng, số lượng thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ con người, sinh vật, tự nhiên. (@Địa lí thầy Tùng) Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lí, hoá học, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn, tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ con người, sinh vật, tự nhiên.
II. TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN
1. Khái niệm và đặc điểm
- Khái niệm: tài nguyên thiên nhiên là toàn bộ giá trị vật chất có trong tự nhiên mà con người có thể khai thác, chế biến, sử dụng để phục vụ cuộc sống.
- Đặc điểm:
- Phân bố không đồng đều trong không gian, các tài nguyên giá trị kinh tế cao thường hình thành qua quá trình phát triển lâu dài;
- Rất đa dạng, được phân loại theo nhiều cách, thông dụng nhất là dựa vào khả năng tái sinh của tài nguyên so với tốc độ tiêu thụ của con người.
- Tài nguyên thiên nhiên vô hạn (có thể tự tái tạo liên tục, không phụ thuộc con người: năng lượng mặt trời, gió, thuỷ triều, sóng biển, địa nhiệt,…).
- Tài nguyên thiên nhiên hữu hạn: tài nguyên có thể tái tạo (có thể tự duy trì hoặc tự bổ sung nếu được quản lí thông minh: nước, đất, sinh vật,…), tài nguyên không thể tái tạo (tốc độ tiêu thụ của con người vượt quá tốc độ bổ sung, phục hồi: than đá, sắt,…).
2. Vai trò của tài nguyên thiên nhiên
- Là nguồn lực quan trọng của quá trình sản xuất, đặc biệt trong phát triển các ngành công nghiệp khai thác, chế biến, cung cấp nguyên – nhiên liệu cho các ngành kinh tế khác.
- Là cơ sở để tích luỹ vốn và phát triển ổn định: nhiều quốc gia nhờ tài nguyên thiên nhiên phong phú, đa dạng có thể rút ngắn quá trình tích luỹ vốn bằng khai thác sản phẩm thô để bán; sự giàu có tài nguyên giúp các quốc gia ít lệ thuộc vào quốc gia khác, tạo cơ hội phát triển kinh tế ổn định.
- Sự phát triển của khoa học – kĩ thuật đang làm thay đổi giá trị nhiều loại tài nguyên: một số tài nguyên khai thác đến cạn kiệt trở nên quý hiếm, trong khi một số tài nguyên trước đây giá trị cao nay trở nên phổ biến, giá thấp do có phương pháp chế biến hiệu quả hơn hoặc tìm ra nguyên liệu thay thế.
- Tuy nhiên, một số quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên lại có tăng trưởng kinh tế kém hơn các quốc gia nghèo tài nguyên hơn (ví dụ Nhật Bản dù nghèo tài nguyên nhưng rất phát triển), cho thấy tài nguyên không phải là yếu tố quyết định duy nhất.
